Ustny testament a dziedziczenie domu

W polskim prawie cywilnym wyróżniamy kilka rodzajów rozporządzenia na wypadek śmierci. Najczęściej spotykanymi formami jest testament własnoręczny oraz testament w formie aktu notarialnego.

Przepisy prawa spadkowego przewidują również formę ustną, która po spełnieniu ściśle określonych warunków formalnych posiada dokładnie taką samą moc prawną i skutki jak testament spisany własnoręcznie lub sporządzony przed notariuszem. Z uwagi na swój wyjątkowy charakter, ustne oświadczenie woli należy do grupy tzw. testamentów szczególnych i podlega sądowej weryfikacji. Zatem jeśli spadkodawca przekazał cały swój majątek w drodze testamentu ustnego, a dziedziczenie testamentowe ma nastąpić na jego podstawie, należy dokładnie przeanalizować czy takie rozporządzenie jest ważne.

Rodzaje rozporządzeń na wypadek śmierci

Polski Kodeks cywilny opiera się na zasadzie zamkniętego katalogu (numerus clausus) dopuszczalnych form sporządzania testamentu. Oznacza to, że niezachowanie wymogów ustawowych skutkuje bezwzględną nieważnością czynności prawnej, a w konsekwencji oznaczać będzie że otrzymany w drodze takiego dziedziczenia dom nie trafi do osoby, która liczyła na jego otrzymanie na mocy testamentu ustnego, lecz zastosowanie może znaleźć dziedziczenie ustawowe, a nieruchomość przypadnie spadkobiercom ustawowym.

Ustawodawca podzielił testamenty na dwie podstawowe kategorie:

Testamenty zwykłe

Testamenty zwykłe (mogą być sporządzone w każdym czasie), art. 949-951 kodeksu cywilnego:

• Testament holograficzny (odręczny): napisany w całości pismem ręcznym przez testatora, opatrzony czytelnym podpisem oraz datą. WAŻNE: należy pamiętać, że testament taki musi być w całości napisany pismem odręcznym, nie wystarczy wydrukowanie takiego oświadczenia i podpisanie go przez testatora.
• Testament notarialny: sporządzony przez notariusza w formie aktu notarialnego.
• Testament allograficzny (urzędowy): złożony ustnie w obecności dwóch świadków wobec wójta, burmistrza, prezydenta miasta, starosty, marszałka województwa, sekretarza gminy/powiatu lub kierownika urzędu stanu cywilnego.

Testamenty szczególne

Testamenty szczególne (dopuszczalne wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych):

Testament ustny: składany w obecności co najmniej trzech świadków w okolicznościach uzasadniających obawę rychłej śmierci lub przy braku możliwości zachowania formy pisemnej (art. 952 k.c.).

Testament podróżny: sporządzany podczas podróży na polskim statku morskim lub powietrznym (art. 953 k.c.).

Testament wojskowy: uregulowany odrębnymi przepisami prawa wojskowego.

Kiedy można sporządzić testament ustny?

Skorzystanie z ustnej formy rozporządzenia majątkiem jest dopuszczalne wyłącznie w dwóch sytuacjach przewidzianych w art. 952 Kodeksu cywilnego. Niezachowanie którejkolwiek z tych przesłanek wyklucza możliwość uznania oświadczenia za ważny testament.

Obawa rychłej śmierci

Jest to najczęściej spotykana w praktyce, a zarazem najbardziej ocenna sytuacja. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntował się pogląd, według którego stan obawy rychłej śmierci jest spełniony wtedy, gdy subiektywne przekonanie testatora o bliskim zgonie opiera się na obiektywnych okolicznościach, ocenianych przez pryzmat wiedzy medycznej i doświadczenia życiowego. W postanowieniu z 15.2.2008 r. (I CSK 381/07 , Legalis) Sąd Najwyższy wyraźnie podkreślił, że subiektywnie rozumiana obawa rychłej śmierci spadkodawcy nie oznacza lęku czy strachu przed śmiercią, lecz świadomość spadkodawcy, że możliwa jest rychła śmierć.

Przesłanka ta zachodzi np. w sytuacji nagłego wypadku komunikacyjnego, w którym poszkodowany odnosi ciężkie obrażenia ciała, bądź przy gwałtownym załamaniu stanu zdrowia pacjenta przebywającego w szpitalu, gdy rokowania co do przeżycia są niewielkie i nie ma możliwości sporządzenia testamentu własnoręcznego ani skorzystania z pomocy notariusza.

Samo zdiagnozowanie ciężkiej lub nieuleczalnej choroby (np. nowotworu) nie jest jednak wystarczające, jeśli stan pacjenta pozostaje stabilny i pozwala na wezwanie notariusza. Obawa rychłej śmierci musi istnieć dokładnie w momencie sporządzania testamentu ustnego.

Nadzwyczajne okoliczności uniemożliwiające formę pisaną

Drugą niezależną przesłanką są wyjątkowe zdarzenia, które uniemożliwiają lub utrudniają w znacznym stopniu sporządzenie testamentu własnoręcznego, notarialnego bądź urzędowego.

Mogą to być okoliczności o charakterze obiektywnym i masowym takiej jak np.: klęska żywiołowa, powódź, epidemia połączona z kwarantanną, działania wojenne, całkowity paraliż komunikacyjny lub przeszkody indywidualne dotyczące samego testatora (nagła utrata sprawności fizycznej uniemożliwiająca pisanie, sędziwy wiek lub ciężka choroba uniemożliwiająca dotarcie do notariusza bądź wezwanie go do miejsca przebywania).

Wymogi formalne testamentu ustnego

Testament ustny niesie ze sobą ryzyko nadużyć oraz zniekształceń woli zmarłego, szczególnie gdy w grę wchodzi znaczy majątek, duże sumy pieniężne i wartościowe nieruchomości, dlatego ustawodawca obwarował go surowymi rygorami proceduralnymi.

Do ważności testamentu ustnego wymagana jest jednoczesna i ciągła obecność co najmniej trzech świadków podczas całego procesu oświadczania woli przez testatora. Świadkowie muszą rozumieć język, w którym sporządzany jest testament. Świadkiem może być również osoba postronna, która usłyszała wypowiedź spadkodawcy, o ile miała świadomość pełnienia tej roli. Testator musi wyrazić wolę ustnie - dopuszcza się jednak odczytanie przez niego przygotowanego wcześniej projektu lub odpowiadanie na pytania doprecyzowujące stawiane przez świadków.

Kto nie może pełnić funkcji świadka testamentu ustnego?

Zgodnie z art.  956 kodeksu cywilnego nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu:

1. kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych;
2. niewidomy, głuchy lub niemy;
3. kto nie może czytać i pisać;
4. kto nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament;
5. skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania.

Ponadto nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść. Nie mogą być również świadkami: małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

Jak wykazać treść testamentu ustnego?

Ustne oświadczenie woli musi zostać formalnie utrwalone, aby stanowiło podstawę do wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub poświadczenia dziedziczenia. Ustawodawca przewidział dwa sposoby potwierdzenia jego treści:

Pismo prywatne (spisanie treści)

Treść testamentu ustnego może zostać spisana przez jednego ze świadków lub osobę trzecią w terminie jednego roku od dnia złożenia oświadczenia przez testatora. Uchybienie temu terminowi powoduje bezskuteczność testamentu. Dokument musi zawierać datę i miejsce złożenia oświadczenia oraz datę i miejsce sporządzenia pisma, a także podpisy testatora i wszystkich świadków (lub wyłącznie świadków, jeśli testator nie mógł się podpisać). Pismo to należy przedstawić w sądzie w ciągu 6 miesięcy od otwarcia spadku.

Sądowe stwierdzenie treści testamentu

Jeżeli pismo nie zostało sporządzone lub nie spełnia wymogów formalnych, treść testamentu ustala sąd spadku na podstawie zeznań świadków. Przesłuchanie świadków przed sądem jest dopuszczalne w terminie 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku, czyli od daty śmierci testatora. Co do zasady sąd przesłuchuje wszystkich trzech świadków. Jeśli jednak któryś ze świadków zmarł lub jego przesłuchanie napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody, sąd może ograniczyć się do zeznań dwóch świadków, o ile są one w pełni ze sobą zgodne.

Podsumowanie

Instytucja testamentu ustnego stanowi istotne zabezpieczenie swobody testowania w sytuacjach nadzwyczajnych. Ze względu na stopień skomplikowania procedur dowodowych oraz rygorystyczne wymogi dotyczące świadków, sprawy tego typu często rodzą spory sądowe. Należy przy tym pokreślić, że w przypadku spełnienia przesłanek testamentem ustnym testator może rozporządzić całym swoim majątkiem, a tym samym ma także zastosowanie w przypadku dziedziczenia nieruchomości. Dlatego w przypadku wątpliwości co do ważności lub sposobu utrwalenia ostatniej woli, warto skonsultować się z adwokatem specjalizującym się w prawie spadkowym.

Wsparcie merytoryczne przy opracowywaniu artykułu zapewniła kancelaria spadkowa prowadzona przez adwokat Paulinę Wilk.